સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો

 સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો

ભગવદ ગીતા માં "સ્થિતપ્રજ્ઞ" નો અર્થ છે જેનું મન સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર, શાંત અને જ્ઞાનમાં એકરૂપ છે. આ શબ્દનો ઉપયોગ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કર્યો છે જ્યારે તેમણે "યોગી કેવો હોવો જોઈએ?" એવો પ્રશ્ન કર્યો છે.

સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષની વિશેષતાઓ:

1. વાસનાઓ પર વિજય – જેને ઇન્દ્રિયો અને મન પર સંપૂર્ણ કાબુ હોય, જેને વિષયોમાં આકર્ષણ કે વેરભાવ ન હોય.

2. સુખ-દુઃખમાં સમતા – સુખ આવે કે દુઃખ, પ્રશંસા મળે કે અપમાન – દરેક સ્થિતિમાં જે સમાન મનથી રહે છે.

3. ક્રોધ અને લાલસા વિનાનું મન – જેને કામ, ક્રોધ, લોભ જેવી માનસિક વિકૃતિઓ અસર કરતી નથી.

4. આત્મનિષ્ઠતા – જેને પોતાનું સુખ કે શાંતિ બહારની વસ્તુઓમાં નહિ પણ પોતાના આત્મામાં મળે છે.

5. અડગ જ્ઞાન – જેને જ્ઞાનમાં સ્થિરતા પ્રાપ્ત થઈ છે અને જીવનના ઊંચા સત્યને સમજી લીધું છે.

સરળ ભાષામાં સમજાવીએ તો:

સ્થિતપ્રજ્ઞ એવો વ્યક્તિ છે, જે દુનિયાના ઊંચ-નીચ, સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જન્મ-મરણ જેવી પરિસ્થિતિઓથી અશાંત થતો નથી. તેનું મન હંમેશા શાંત રહે છે અને તે આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર રહે છે.

જીવનમાં પ્રયોગ:

જો કોઈ વ્યક્તિની ટીકા થાય તો તે દુઃખી ન થાય અને જો પ્રશંસા થાય તો ગર્વિત ન થાય – આ સ્થિતપ્રજ્ઞતાની નિશાની છે. જીવનમાં સમસ્યાઓ આવે ત્યારે ઘબરાશો નહીં અને સુખ મળે ત્યારે મસ્ત ન થાઓ, પરંતુ સમતાથી સ્વીકારો – આ જ સ્થિતપ્રજ્ઞ જીવન છે.

અંતમાં કહી શકાય કે સ્થિતપ્રજ્ઞ એ એવો યોગી છે જે પરિસ્થિતિઓના વાદળોમાં પણ પોતાના આત્મસૂર્યને અડગ પ્રકાશિત રાખે છે.

 

સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષના લક્ષણો ભગવદ ગીતા ના અધ્યાય 2 (સાંખ્ય યોગ), શ્લોક 55–72 માં આવે છે.

શ્લોક 2.55

प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।

आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

અર્થ:

ભગવાને કહ્યું – હે અર્જુન, જ્યારે મનમાં ઊપજતા બધા કામનાઓનો ત્યાગ કરીને મનુષ્ય માત્ર આત્મામાં જ સંતોષ અનુભવતો બને છે, ત્યારે તેને સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.

શ્લોક 2.56

दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृहः ।

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

અર્થ:

જે વ્યક્તિ દુઃખમાં વ્યાકુળ થતો નથી, સુખમાં આસક્ત થતો નથી, અને જેના રાગ, ભય અને ક્રોધ નષ્ટ થઈ ગયા છે – તે સ્થિરબુદ્ધિ (સ્થિતપ્રજ્ઞ) મુનિ કહેવાય છે.

શ્લોક 2.57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

અર્થ:

જે વ્યક્તિને ક્યાંય મોહ નથી, અને જેને શુભ કે અશુભ કંઈ પ્રાપ્ત થાય તો તે આનંદિત થતો નથી કે દ્વેષ રાખતો નથી – તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર કહેવાય છે.

શ્લોક 2.70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।

तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

અર્થ:

જેમ સતત વહેતી નદીઓ પૂરા ભરેલો સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે, એમ જ બધી કામનાઓ જેમાં સમાય જાય છે તે મનુષ્ય શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે; ઈચ્છાઓ પાછળ દોડનારો કદી શાંતિ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

આ શ્લોકો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષ એ એવો છે, જેનું મન સુખ-દુઃખ, રાગ-દ્વેષ અને ઇચ્છાઓથી અસ્પર્શિત રહી આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર રહે છે.