વાલ્મીકી કૃત રામાયણમાં - પત્ની પ્રત્યેનો પ્રેમ અને સંવેદના

 વાલ્મીકી કૃત રામાયણમાં - પત્ની પ્રત્યેનો પ્રેમ અને સંવેદના

વાલ્મીકી કૃત રામાયણ પતિ-પત્ની વચ્ચેના નિષ્કલંક પ્રેમ અને સંવેદનશીલતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. રામ અને સીતાના સંબંધમાં સ્નેહ, ત્યાગ, આદર અને કર્તવ્યભાવનો મહાન મિશ્રણ જોવા મળે છે.

---

1. સીતા પતિ રામનો પ્રેમ અને સંવેદના

રામ સીતાને માત્ર જીવનસંગિની તરીકે જ નહીં, પણ એક સાથીદાર અને આત્મીય મિત્રો તરીકે પણ પસંદ કરે છે. જ્યારે તેમને 14 વર્ષ માટે વનમાં જવાનું નિર્દેશ મળે છે, ત્યારે તેઓ સીતાને અયોધ્યામાં જ રહેવા માટે સમજાવવા પ્રયત્ન કરે છે, કારણ કે તેઓ સીતાના દુઃખને સહન કરી શકતા નથી.

સંદર્ભ શ્લોક:

"ન ત્વામહં દૈવતૈરાપિ સીતે! પશે મ સખાસ્યતિ।
સંકટે વૃતમાત્માનમપિ જગ્નિષે ન પામ્યહમ॥"
(અયોધ્યાકાંડ 27.3)

અર્થ: "હે સીતે! તું મારા માટે માત્ર પત્ની નથી, પણ જીવનસાથી છે. હું તો તારી વિના પોતાને પણ જીવંત સમજી શકતો નથી."

આ શ્લોક દર્શાવે છે કે રામ સીતાને માત્ર એક જીવનસંગિની તરીકે નહીં, પરંતુ જીવનનું અગત્યનું અંગ માને છે.

---

2. સીતાની પ્રીતિ અને સમર્પણ

જ્યારે રામ સીતાને અયોધ્યામાં જ રહેવા કહે છે, ત્યારે સીતાજી જવાબ આપે છે કે પતિ જ પત્ની માટે જીવનનો આધાર છે.

સંદર્ભ શ્લોક:

"ન પિતા નાતિ મા તાતા, ન માતા ન ચ મા સુહૃદ્।
ઈહ કેવલમયં ધર્મઃ પતિરેવ ગતિર્મમ॥"
(અયોધ્યાકાંડ 27.9)

અર્થ: "હે પ્રભુ! મારા માટે પિતા, માતા કે કોઈ અન્ય સુહૃદ નથી, મારા માટે એકમાત્ર ગતિ આપ છો."

આમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સીતાના માટે રામ એ માત્ર પતિ નથી, પણ સર્વસ્વ છે.

---

3. રાવણ દ્વારા અપહરણ અને રામની વ્યથાનો પ્રકટાવ

જ્યારે રાવણ સીતાને હરણ કરી લંકા લઈ જાય છે, ત્યારે રામની વ્યથા અને દુઃખ અપરિમિત હોય છે. તેઓ એક ક્ષણે પણ સીતાના વિના જીવન જીવવાનો વિચાર કરી શકતા નથી. તેઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે અને સીતાને પાછી મેળવવા માટે સર્વશક્તિ પ્રયોગ કરે છે.

સંદર્ભ શ્લોક:

"હા પ્રિયે! હા જનકનંદિની! હા પ્રાણપ્રિયે!
ક્વ ગતા સીતા! ક્વ ગતા મમ જીવનશક્તિ!"
(અરણ્યકાંડ 61.9)

અર્થ: "હે પ્રિય સીતે! હે જનકનંદિની! તું ક્યાં ગઈ? તું જ તો મારી જીવનશક્તિ છે!"

આ રામની વ્યથા દર્શાવે છે કે તેઓ માત્ર એક રાજા જ નહીં, પણ એક પ્રેમાળ પતિ પણ છે.

---

4. સીતાની અગ્નિપરીક્ષા અને રામનો કર્તવ્યભાવ

લંકાવિજય પછી જ્યારે સીતાને રામના સન્મુખ લાવવામાં આવે છે, ત્યારે રામ સમાજના મર્યાદા અને ધર્મ માટે તેમને અગ્નિપરીક્ષાનો સંકેત આપે છે. ભલે રામ સીતાના પવિત્રતાને લઈ કોઈ સંશય ન રાખતા હોય, પરંતુ તેઓ એક સારા રાજાના કર્તવ્ય તરીકે સમાજ માટે આ નિર્ણય લે છે.

સંદર્ભ શ્લોક:

"અશોધ્સી યદી મય્યં સદા ચૈવ પરેશ્વરી।
તદા વિશંસ્ય અગ્નિશ્ચ સીતે! રક્ષસિ તે મમ॥"
(યુદ્ધકાંડ 118.17)

અર્થ: "હે સીતે! જો તું સાચે જ નિર્દોષ છે, તો અગ્નિ તને કંઈ નહી કરી શકે અને તારી રક્ષા કરશે."

આ પ્રસંગ રામનો કર્તવ્યભાવ અને સીતાનો ત્યાગ દર્શાવે છે.

---

5. સીતાનો ત્યાગ અને રામનું અંતિમ વિરહ દુઃખ

બાદમાં, રામ રાજધર્મના કારણે સીતાને પ્રજાના સંશયને દૂર કરવા માટે વનવાસ અપાવે છે. છતાં, તેઓ જીવનભર સીતાને યાદ કરે છે અને તેમના વિના શૂન્ય અનુભવે છે. સીતાના પૃથ્વીપ્રવેશ પછી, રામ પણ જીવન વ્યર્થ માને છે.

સંદર્ભ શ્લોક:

"શૂન્યમયં જનકરાજસુતા વિન।
નજીવિતુમહં શક્યઃ સીતા વિન રાઘવઃ॥"
(ઉત્તરકાંડ 97.12)

અર્થ: "હે સીતા વિન, આ જગત શૂન્ય છે, હવે મારું જીવન જીવવા જેવું નથી."

---

નિષ્કર્ષ:

વાલ્મીકી કૃત રામાયણ પતિ-પત્ની વચ્ચેના પ્રેમ, સમર્પણ અને કર્તવ્યભાવનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. રામ અને સીતાના સંબંધમાં એ પ્રેમ માત્ર શારીરિક નહીં, પણ આત્મીય છે. બંને એકબીજાના જીવન માટે અનિવાર્ય ભાગ બની જાય છે.

આજના જીવન માટે શિખામણ:

1.    પતિ-પત્ની એ જીવનસાથી હોય છે, જેમાં એકબીજાની સંવેદનાઓ સમજવી જરૂરી છે.

2.    સાચો પ્રેમ તે ત્યાગ અને સમર્પણમાં છે, મોહ અને સ્વાર્થમાં નહીં.

3.    વિપત્તિ અને મુશ્કેલીમાં પણ સંબંધો મજબૂત હોવા જોઈએ, માત્ર આનંદના સમયમાં નહીં.

"સ્નેહ, ત્યાગ અને નિષ્ઠા એ સુખી દાંપત્યજીવનના ખરા આધારશીલા છે!"